Na krótką metę niedostatek własnych kadr kwalifikowanych próbuje się pokryć za pomocą zwiększonego importu zagranicznej siły roboczej i fachowców. Jednak w związku z ambitnymi zamierzeniami rozwojowymi rozmiary tego importu zaczynają przekraczać granice możliwe do zaakceptowania przez miejscowe władze ze względów polityczno-społecznych. W takich krajach jak FZEA, Kuwejt i Katar już w 1975 r. cudzoziemcy stanowili od Va do ponad ^ mieszkańców (np. w Kuwejcie — 55%), dominując w ogólnej liczbie zatrud-
nionych. Przewidywano, że ewentualna realizacja projektów rozwojowych sporządzonych na okres 1976—1980 wymagać będzie sprowadzenia dodatkowo przez kraje OPEC co najmniej 250 tyś. obcych specjalistów 23. A to z wielu przyczyn okazało się nieosiągalne.
Tylko rozwój własnej oświaty i wykształcenie narodowej kadry może doprowadzić do wyeliminowania bariery kadrowej na dłuższą metę. Niektóre kraje naftowe (np. Wenezuela, Ekwador, Indonezja, Iran i Algieria) mają już zresztą w tej dziedzinie spore osiągnięcia. Ale zdarza się nierzadko, że specjaliści z tych krajów, zamiast podejmować Radomsko pracę w ojczyźnie, emigrują do USA i innych krajów kapitalistycznych, przyciągani tam głównie atrakcyjniejszymi warunkami pracy i życia. Jest to tzw. drenaż mózgów (brain-drain), który w samym Iranie oceniany był w połowie lat siedemdziesiątych na 40 tyś. specjalistów wysokiej klasy. Pogłębia on, rzecz jasna, istniejące trudności kadrowe 24.
Część państw OPEC, a zwłaszcza najbardziej zaludnione spośród nich: Indonezja, Nigeria, Iran, Algieria i Wenezuela dysponują nadwyżkami siły roboczej niewykwalifikowanej, o czym świadczy istniejące tam jawne bezrobocie. W Indonezji wynosi ono np. aż 11 min osób. Również w pozostałych krajach, likwidując przeludnienie agrarne i podnosząc stopień aktywności zawodowej mieszkańców (a szczególnie kobiet), można byłoby uruchomić spore rezerwy ludzkie.
Z państw naftowych Ameryki Łacińskiej (należących do OPEC) na uwagę zasługuje tylko Wenezuela, zajmująca w 1978 r. piąte miejsce na liście najważniejszych producentów ropy w Trzecim Świecie
(108 min ton), chociaż pod względem wielkości zasobów i dochodów jej pozycja jest słabsza (ósme miejsce).
Natomiast Meksyk, który — jak sygnalizowaliśmy — jest już dzisiaj liczącym się w skali światowej producentem ropy, nie wstąpil dotąd do OPEC i nie nosi się na razie z takim zamiarem. Podkreślić
wszakże tu warto, że kraj ten dysponuje potężnymi złożami roponośnymi, które — zdaniem niektórych ekspertów — mogą dorównywać zasobom Arabii Saudyjskiej. Potencjalne rezerwy meksykańskiej ropy oceniane są na 200 mid baryłek. Jeśli zaś chodzi o rezerwy do tej pory udokumentowane, to szacunki ich wielkości są rozbieżne. Wahają się od 28 mid do 40 mid baryłek. Nawet gdy faktycznie zbadane
i stwierdzone zasoby bliższe są dolnej granicy powyższego szacunku, to i tak istnieją realne szansę, że w latach osiemdziesiątych Meksyk przeobrazi się w jednego z największych światowych potentatów naftowych.
Jedyny kraj członkowski OPEC z Azji Południowo-Wschodniej, t j. Indonezja, znajduje się na dziewiątej pozycji pod wszystkimi omawianymi tu względami. O ile pierwsza piątka największych posiadaczy zasobów paliw” płynnych składa się wyłącznie z krajów Środkowego Wschodu (zob. tablica 2 i rys. l), to w piątce głównych producentów ropy naftowej mieści się — obok 4 państw wspomnianego regionu — także Wenezuela,
a w pierwszej piątce naftowych gigantów finansowych — Nigeria z Libią. Ale i w tym wypadku przodownictwo ..Petrolandii” jest wyraźne.
2. Istota niedorozwoju sit wytwórczych krajów naftowych Wydobycie ropy naftowej i dochody płynące z tego tytułu, determinując specyfikę krajów naftowych jako podgrupy krajów rozwijających się, nie pozostają bez wpływu na ich sytuację ekonomiczno-społeczną, a zwłaszcza na ich dochód narodowy.
W omawianych krajach dochód narodowy liczony jest zgodnie z koncepcjami burżuazyjnej ekonomii politycznej. W myśl tych koncepcji operuje się takimi kategoriami, jak: produkt narodowy brutto
(w terminologii angielskiej: Gross National Product — w skrócie GNP) albo inaczej — dochód narodowy brutto; dochód narodowy netto (National Income — NI); a także produkt krajowy lub wewnętrzny brutto (Gross Domestic Product — GDP), inaczej zwany dochodem krajowym brutto 12. Każda z wymienionych kategorii dochodu, ujęta w liczbach bezwzględnych, odzwierciedla łączne możliwości wytwórcze kraju w zakresie produkcji dóbr materialnych i usług (z niematerialnymi włącznie). Innymi słowy, za pomocą globalnej wielkości dochodu narodowego można pokazać, bardziej lub mniej dokładnie, ogólny potencjał gospodarczy kraju, czyli rozmiary jego sił wytwórczych, a w szczególności — wielkość rzeczowych sił wytwórczych.
12 Jak wiadomo, do produktu krajowego brutto (GDP) wlicza się wartość wszystkich dóbr i usług wytworzonych na terytorium konkretnego kraju, niezależnie od tego, czy stanowią one dochody jego obywateli, czy cudzoziemców. Natomiast Radomsko GNP obejmuje sumę dochodów uzyskanych w skali
rocznej jedynie przez obywateli danego kraju i firmy funkcjonujące jako przedsiębiorstwa narodowe (wraz z amortyzacją zużytych środków produkcji). Dochód narodowy netto (NI) — to GNP pomniejszony o wielkość amortyzacji. W dalszej części tej książki pojęcia: dochód narodowy brutto i produkt narodowy brutto (GNP) będą używane zamiennie. Podobnie jako synonimy będą traktowane terminy: produkt krajowy (wewnętrzny) brutto i dochód krajowy brutto (GDP).